Bizans İmparatorluğunun somut kültürel mirasının en önemli ve anıtsal parçaları olan ibadet yapıları, yani “kiliseler” bugün mimarlık tarihi açısından bizlere İmparatorluğun sanatsal, ekonomik ve siyasi koşulları açısından oldukça önemli veriler sunarlar.
Yunanistan sınırları içinde yer alan Selanik (Thessaloniki), Bizans İmparatorluğu’nun başkenti Konstantinopolis’ten sonra ikinci başkent olarak kabul edilmiştir. Korunaklı limanı, verimli arazileri ve Via Egnatia üzerinde yer alması nedeniyle Selanik , Balkanların ve Doğu Avrupa’nın en önemli şehirlerinden biri olmuş, sık sık istilalara uğrayarak zarar görmüş, zaman zaman idari anlamda el değiştirmiştir.
Selanik’te Bizans Dönemi’nden günümüze çok sayıda kilise ulaşmıştır. Bunlar arasında Geç Dönem’e ait olanlar Kutsal Havariler Kilisesi, Aziz Panteleimon Kilisesi, Azize Ekaterini Kilisesi, Peygamber İlyas Kilisesi, Vlatadon Manastırı katholikon’u, Aziz Nikolaos Orphanos Kilisesi, Başmelekler (Taksiarkhis) Kilisesi ve Başkalaşım (Metamorphosis) Kilisesi’dir.
Selanik’in bu Geç Dönem dini yapıları başkent Konstantinopolis’in kilise mimarisinin özelliklerini yansıtmakla birlikte, Yunanistan’ın diğer bölgeleri ile bugünkü Ege adaları ve Kuzey Makedonya gibi farklı bölgelerdeki yapılarla da bazı paralel özellikler göstermektedir. Bu yapılar yerel özellikleri ile birlikte eyalet üslubu teşkil ederler; aynı zamanda yerel-özgün Bizans mimari üslubunu oluştururlar. Bu özellikler plan şemaları, malzeme-teknik, spesifik olarak yapı dış cephelerindeki tuğla kullanımı ile ortaya çıkan süsleme repertuarı, mimari plastik öğeler ve duvar resimlerinde kendini gösterir. Benzerlikler de bazen sadece plan şemasındaki benzerlik ile bazen de dış cephelerde kullanılan süslemeler ile sınırlı kalmıştır. Bazı mimari uygulamalar spesifik olarak Selanik’e özgü özelliklerdir. Bunlardan biri Geç Dönem kiliselerinde görülen Selanik tipi kilise kubbeleridir.
Bu kitabın amacı Selanik’teki Geç Dönem Bizans kiliselerinin güncel durumunu ortaya koymak ve birçoğu 1960’lar-2000’ler arasında yapılan bilimsel çalışmalara derli toplu yeni bilgilerle katkı sağlamaktır.
