İslâm düşünce ve irfan geleneğinde vasiyetler, ahlâkî öğütlerin bir araya getirildiği metinlerdir. Bunun yanında âlim, arif, hakîm insanların tecrübe birikimlerini, bir ekol veya mektebin dünya tasavvurunu ve insan anlayışını gelecek nesillere aktaran özlü rehberlerdir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye nispet edilen vasiyetler de kulluk bilinci, nefis terbiyesi, ihlâs ve insanın kemale yönelişi gibi temel tasavvufî meseleleri kısa fakat derin ifadelerle dile getiren müstesna metinler arasında yer alır.
Mevlevî geleneğinin son dönem temsilcilerinden Veled Çelebi İzbudak’ın kaleme aldığı Hayru’l-Kelâm, Hazreti Mevlânâ’nın bu vasiyetlerini sistematik biçimde ele alan ilk şerh çalışmasıdır. On üç madde hâlinde tertip edilen vasiyetler; Kur’ân-ı Kerîm âyetleri, hadîs-i şerîfler, İslâm âlimlerinin görüşleri ve sûfîlerin hikmetli sözleri ışığında açıklanarak okuyucuya kapsamlı bir irşat ve ahlâk rehberi sunulmaktadır. Eser, tasavvufî düşünce ile şer‘î kaynaklar arasındaki güçlü irtibatı görünür kılması bakımından da dikkat çekmektedir.
Hayru’l-Kelâm, bir şerh metni olması bakımından sadece Mevlânâ’nın vasiyetlerini açıklanmaktan ibaret kalmamıştır. Tasavvufî düşüncenin amelî meselelerini Kur’ân ve sünnet ekseninde ele alan, klasik irfan mirasının geç dönem Osmanlı dünyasında nasıl yorumlandığını gösteren kıymetli bir metin halini almıştır. Veled Çelebi’nin kaleminde vasiyetler; insanın nefsiyle mücadelesinden kulluk şuuruna, ihlâstan ahlâkî olgunluğa ve hakikate yönelişe uzanan bütüncül bir irşat çerçevesi içerisinde yeniden anlam kazanır. Bu yönüyle eser, Mevlânâ’nın düşünce dünyasını anlamaya olduğu kadar, Mevlevî geleneğin ahlâk ve irfan anlayışının izini sürmeye de imkân vermektedir.
Hayru’l-Kelâm, Mevlânâ’nın irfan dünyasına, Mevlevî geleneğin ahlâkî ve manevî mirasına ve geç dönem Osmanlı tasavvuf düşüncesine ilgi duyan okuyucular için hem klasik bir metinle hem de asırlardır canlılığını koruyan bir irşat geleneğiyle buluşma imkânı sunuyor.
