helbesta tesewifî ya zimanê kurdî ye û felsefeya "Wehdetil-Wicûd" (Yekîtîya Hebûnê) bi zimanekî pir hunerî hûnandîye. Werin em li ser vê beyta wî ya navdar hûr û kûr bixwînin:
"Ger bi dînê eşqê bî, her der te dît dê munteha bit,
Lutfê Heq her der heye, her der te dît dê qible bit."
Melayê Cizîrî dibêje; ku dînê herî bilind "eşq" e. Ev ne eşqa mirovan ya ji rêzê ye, eşqa nasîna Xwedê ye. Heger mirov bi çavên eşqê li gerdûnê û li jîyanê binêre sînor radibin.
Ev felsefeya tesewifê, mirovan fêr dike ku hurmetê dide her tiştî. Çinku her tişt "tecelîya" (xuyabûna) wî ye. Melayê Cizîrî, di dîwana xwe de gerdûnê wekî laboratiwarekê ji bo eşq û evînê şirove dike.
Melayê Cizîrî, şeraba/meya eşqê vedixwe. Lê, ev şerab ne ya serxweşkirina hiş e, ya serxweşkirina ruh e. Dema ew behsa "Yar", “Dilber” yan "Dost" dike, mebesta wî heqîqeta afirandina Xwedê û hezîya Mihemedî û ronahîya Îlahî ye.
Tesewif û wêjeya kurdî; helbestvanên me yên mezin mîna Melayê Cizîrî, di berhemên xwe de tesewifê wekî hunerekê bi kar tîne.
